Η δημιουργική ασάφεια στην πολιτική βοηθάει κυρίως σε επικοινωνιακό επίπεδο καθώς ο καθένας μπορεί να ερμηνεύει όπως θέλει μια πολιτική δήλωση ή κίνηση.
Στην ουσία είναι η αμφιλεγόμενη, δηλαδή η ασαφής ή θολή διατύπωση των όρων μιας συμφωνίας, ιδιαίτερα αυτών που δεν γίνονται εύκολα αποδεκτοί, έτσι ώστε κάθε πλευρά να μπορεί να τους ερμηνεύσει όπως θέλει. Με αυτόν τον τρόπο μια συμφωνία παρουσιάζεται ηθελημένα ασαφή ή αμφίσημη με αφαίρεση των σημείων αιχμής , ώστε όλες οι εμπλεκόμενες πλευρές να μπορούν να προσδώσουν τη δική τους ερμηνεία για το περιεχόμενο και συνεπώς να μπορούν να την υπογράψουν. Με λίγα λόγια, όλα να είναι αποχρώσεις του γκρι, και μάλιστα πάνω από πενήντα.
Η έννοια της δημιουργικής ασάφειας έγινε ευρέως γνωστή από στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ και ειδικότερα από τον πρώην υπουργό οικονομικών Γιάνη Βαρουφάκη.
Δημιουργική ασάφεια είναι μια τεχνική που εφαρμόζεται στις διαπραγματεύσεις.
Στην πραγματικότητα η φράση είναι παλιά και προέρχεται από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.
Αυτός που την εισήγαγε πρώτος ήταν ο πρώην υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Χένρι Κίσινγκερ.
Τίθεται όμως εύλογα το εξής ζήτημα: Μήπως η δημιουργική ασάφεια είναι ένα «τέχνασμα μεταγλώττισης» με στόχο να συγκλίνουν οι απόψεις και τελικά να συμφωνούν όσοι διαφωνούν και κάποιος να καρπώνεται τα κέρδη της συμφωνίας; ‘Οταν ανοίγει ο χώρος στη θολή και ομιχλώδη διατύπωση διαφορετικών ερμηνειών, φυσικό είναι καθένας να χρησιμοποιεί τη δική του ερμηνεία κατά το δοκούν. Οι θολές αυτές διατυπώσεις υπάρχουν λοιπόν για να αποπροσανατολιζόμαστε ή για να κάνουμε λογικούς συμβιβασμούς προσβλέποντας ίσως σε ευνοϊκότερους συσχετισμούς και βελτιωμένες μακροπρόθεσμες συνθήκες; Και, κυρίως, είναι μια πρακτική η οποία έχει την ίδια ισχύ και στην πολιτική και στη διπλωματία;
Το Oxford English Dictionary ορίζει τη διπλωματία ως τη διαχείριση των διεθνών σχέσεων μέσω διαπραγματεύσεων. Είναι η μέθοδος ρύθμισης και διευθέτησης των διεθνών σχέσεων μέσω των πρέσβεων και των απεσταλμένων. Η διπλωματία θεωρείται η εφαρμογή της «ευφυΐας» και της διακριτικότητας κατά την επαφή μεταξύ των επίσημων εκπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών κατά τη διεξαγωγή διαπραγματεύσεων με ειρηνικά μέσα.
Τι κοινά έχουν η πολιτική και η διπλωματία; Και οι δύο περιγράφουν την αλληλεπίδραση μεταξύ ομάδων, όπου οι ομάδες μπορούν να είναι ένα ή περισσότερα πρόσωπα με ανταγωνιστικά συμφέροντα.
Η πολιτική αναφέρεται στις αλληλεπιδράσεις γύρω από τη διακυβέρνηση και τη λήψη αποφάσεων γενικά. Είτε πρόκειται για εξωτερική είτε για εσωτερική, οικογενειακή πολιτική, πολιτική στην Παιδεία, στην Υγεία, η πολιτική που ασκεί η κυβέρνηση μιας χώρας αφορά νευραλγικούς χώρους όπου διακυβεύεται ο κοινωνικός μας βίος και περιγράφει τη σημερινή κατάσταση των υφιστάμενων σχέσεων και τον τρόπο με τον οποίο οι ομάδες θα έπρεπε να συμπεριφέρονται για την προώθηση των συμφερόντων τους. Είναι κομβικό ότι αυτές οι αλληλεπιδράσεις περιλαμβάνουν τα πάντα: από εορτασμούς έως διαπραγματεύσεις, από εκλογές μέχρι πολέμους.
Η διπλωματία αποτελεί το υποσύνολο της πολιτικής που ασχολείται με την ειρήνη. Οταν κάποιος επεμβαίνει διακριτικά για να σταματήσει μια σύγκρουση ή παραχωρεί ένα «σημείο» στον «αντίπαλο» χωρίς επιχείρημα, ακούμε συνήθως το σχόλιο: «Πόσο διπλωματικό». Στην απευκταία περίπτωση που τα κράτη ξεκινούν συρράξεις θεωρείται πως «η διπλωματία απέτυχε».
Για να επιστρέψουμε στη δημιουργική ασάφεια, αυτή είναι η –από πρόθεση –χρήση ασαφών, γενικόλογων εννοιών ή φράσεων σε ένα γραπτό κείμενο (απόφαση, συμβόλαιο, συμφωνία). Εννοιών ή φράσεων που ενώ η άλλη πλευρά θεωρεί ότι η έννοια ή η φράση αυτή σημαίνει Α, ο συντάξας γνωρίζει ότι μπορεί να σημαίνει Α, αλλά και Β. Στην περίπτωση διαφωνίας τους, έχει τη δυνατότητα να υποστηρίξει ότι αυτό που είχε γραφτεί ερμηνευόταν ως Β. Η δημιουργική ασάφεια στην πολιτική βοηθάει στην ενσωμάτωση, στη σύνθεση και στη συνέργεια. Είναι επακόλουθο της ανάγκης να συνδεθούν οι αξιώσεις των διαβουλευομένων με πιο πλατιά αρεστές θέσεις. Μπορεί να καταφέρει να συγκλίνουν αντιτιθέμενες μεταξύ τους έννοιες, για παράδειγμα η βιομηχανική ανάπτυξη με την οικολογική προστασία
Η παρρησία, η δημοκρατία και ο πλουραλισμός είναι φυσικά ό,τι καλύτερο. Πόσο σίγουροι είμαστε όμως ότι η άλλη πλευρά (όποια είναι αυτή) είναι έτοιμη να ακούσει τα πάντα να λέγονται με το όνομά τους; Πόσο σίγουροι είμαστε ότι οι ευθείες ερωτήσεις ή οι διατυπώσεις που δεν επιδέχονται διαφορετική ερμηνεία δεν κινδυνεύουν να οδηγήσουν τις αντιτιθέμενες πλευρές που διαπραγματεύονται σε σύγκρουση και εν τέλει στην καταστροφή;
Εξάλλου η δημιουργική ασάφεια δεν περιορίζεται στη διπλωματία και στην πολιτική. Ισχύει και στην τέχνη. Γιατί και στην τέχνη το τι βλέπει ο καθένας είναι μια σύνθεση από ατομικές εντυπώσεις, μια ασαφής εικόνα που αναγνωρίζει ο δέκτης ως ένας άλλος δημιουργός. Κάθε νέα ερμηνεία αντανακλά την οπτική αντίληψη που θέλει ο δέκτης. Γι’ αυτό και οι δημιουργοί αποζητούν συχνά να μάθουν τις ερμηνείες των άλλων για το έργο τους.
Εν κατακλείδι η «ασάφεια» εξαιτίας της πολυσημίας είναι εξ ορισμού ένα δύσκολο εργαλείο, το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε μικρά θαύματα αλλά και σε μικρές ή μεγάλες καταστροφές. Υπόσχεται σε όλους λάβαρα νικητή χωρίς να δίνει σε κανέναν τίποτε βραχυπρόθεσμα, ενώ στο τέλος επικρατεί κατά κανόνα ο ισχυρότερος. Και στην πολιτική και στην τέχνη και σε όποιους τομείς μπορούμε να τη συναντήσουμε, είναι αφήγηση που χρειάζεται μαστοριά, ένα συγκροτημένο νήμα και μια οξυδερκή σκέψη, έναν στοχασμό που να ξεφεύγει από το απλώς επίκαιρο και να αγκαλιάζει το ευρύ, το Μεγάλο.
Αλέξης Σταμάτης συγγραφέας.
