Σήμερα, μπροστά στο κοινωνικό και πολιτικό αδιέξοδο , και υπό τη σκιά μεγάλων σκανδάλων και εγκλημάτων, στον δημόσιο διάλογο δεν επικρατεί η ανάγκη «να σχεδιάσουμε νέους κανόνες οι οποίοι να λειτουργούν», αλλά «να βρούμε τον άνθρωπο που θα τα βάλει με όλους». Η λογική αυτή αναδεικνύει τον προσωποκεντρικό χαρακτήρα του μοντέλου διακυβέρνησης, στο οποίο η εξουσία ενσαρκώνεται σε πρόσωπα αντί να θεμελιώνεται σε δημοκρατικούς θεσμούς, κανόνες και διαδικασίες, προσεγγίζοντας σχήματα διακυβέρνησης ηγεμονικού, μοναρχικού ή ολιγαρχικού τύπου.
Αντίθετα, σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα η πολιτική αλλαγή δεν εξαρτάται από τον ρόλο ενός ηγέτη, αλλά από τη λειτουργία των κανόνων και τη συλλογική δράση των πολιτών και των κοινοτήτων που τους ενεργοποιούν, τους ελέγχουν και τους διεκδικούν.
Σε κράτη με θεσμική επάρκεια, υπάρχει διοικητική συνέχεια. Αν εκλείψει ο πολιτικός αρχηγός αυτά εξακολουθούν να λειτουργούν χωρίς να φαίνεται το κενό και χωρίς να δημιουργούνται αναστατώσεις και τριγμοί , ικανοί να παρεμποδίσουν την εύρυθμη κρατική μηχανική. Αντίθετα σε κράτη με θεσμική αδυναμία, τα πάντα εξαρτώνται από το ποιος βρίσκεται «επάνω». Έτσι ο πολίτης μαθαίνει να δικαιολογεί και να ταυτίζεται, να συγχωρεί ή να ανέχεται— όχι βάσει κανόνων, αλλά βάσει προσώπων. Όταν «φταίει το σύστημα» αλλά «σώζει ο ηγέτης», οι επιτυχίες προσωποποιούνται, οι αποτυχίες εξαφανίζονται και η λογοδοσία χάνεται. Πάνω απ’ όλα, η προσωπολατρία διαβρώνει τη δημοκρατία γιατί δηλητηριάζει την ευθύνη και δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο απογοήτευσης και νέας αναζήτησης σωτήρων με αποτέλεσμα η κοινωνία να μένει πολιτικά ανώριμη.
Η προσωπολατρία στην πολιτική ζωή της Ελλάδας σήμερα εκδηλώνεται γύρω από το πρόσωπο του πρωθυπουργού. Πρόκειται για την προσωποποίηση της κυβερνητικής ισχύος , μιας επικοινωνιακά κατασκευασμένης εικόνας που παρουσιάζεται παντοδύναμη και άφθαρτη.
Στην Ελλάδα η προσωπολατρία στην πολιτική δεν είναι ζήτημα νοοτροπίας· είναι σύμπτωμα θεσμικής αδυναμίας και το αποτέλεσμα στρατηγικής και χειραγώγησης Όταν οι κανόνες δεν δουλεύουν, οι κοινωνίες αναζητούν «σωτήρες». Ο πολίτης δεν εμπιστεύεται ότι ο νόμος θα εφαρμοστεί, ότι η δικαιοσύνη θα αποδοθεί, ότι η διοίκηση θα λειτουργήσει χωρίς να χρειαστεί να βάλει «μέσο». Έτσι, η προσωπολατρία λειτουργεί ως υποκατάστατο εμπιστοσύνης και η πολιτική ελπίδα επενδύεται σε πρόσωπα αντί για θεσμούς.
Ποιες συνθήκες οδήγησαν στην επικράτηση ενός τόσο προσωποκεντρικού και πολωτικού πολιτικού μοντέλου στην Ελλάδα;
Πρώτα από όλα το ζήτημα αυτό εδράζεται πάνω στο ίδιο το σύνταγμα της χώρας. Οι ισχύοντες θεσμοί προβλέπουν ένα έντονα πρωθυπουργοκεντρικό σύστημα, με υπερεξουσίες συγκεντρωμένες στην εκτελεστική εξουσία και με κοινοβουλευτικό έλεγχο που συχνά λειτουργεί περισσότερο τυπικά παρά ουσιαστικά.
Η διάκριση των εξουσιών —θεμελιώδης αρχή ενός δημοκρατικού πολιτεύματος— δεν διασφαλίζεται στην πράξη. Παράλληλα η συντακτική βουλή και ο νομοθέτης επέλεξε έννοιες που περιορίζονται σε ευσεβείς πόθους παρά στην πραγματική λειτουργία της εξουσίας όπως για παράδειγμα αναφέρονται «ανεξάρτητες αρχές» χωρίς να προβλέπεται διοικητική ή λειτουργική αυτονομία, διατυπώνεται άρθρο «νόμο περί ευθύνης υπουργών» που στην πράξη θεσμοποιεί τη μη ευθύνη, αναφέρεται «διαφάνεια στην οικονομική διαχείριση των κομμάτων» χωρίς καμία δικλίδα εφαρμογής. Μέσα σε αυτό το συνταγματικό πλαίσιο η προσωπολατρία αποτελεί προβλέψιμο αποτέλεσμα μιας θεσμικής αρχιτεκτονικής που δεν παράγει κανόνες ισχύος, αλλά ρόλους ισχύος.
Και όταν η εξουσία οργανώνεται γύρω από πρόσωπα, η πολιτική σκέψη και η κοινωνική προσδοκία μαθαίνουν να αναζητούν πρόσωπα. Κατά συνέπεια μιλάμε για ηγεμονικό πρωθυπουργισμό όπου το κέντρο βάρους της εκτελεστικής εξουσίας και η πολιτική ηγεμονία συγκεντρώνονται στο πρόσωπο του Πρωθυπουργού.
Ο Πρωθυπουργός δεν είναι απλώς «πρώτος μεταξύ ίσων» όπως ορίζει η Δημοκρατία αλλά κατέχει τον ουσιαστικό έλεγχο στη χάραξη πολιτικής, στον διορισμό και την παύση των υπουργών, καθώς και στον καθορισμό της κυβερνητικής ατζέντας . Επιβάλλει κομματική πειθαρχία σε σημείο που η Βουλή να λειτουργεί επικυρωτικά των αποφάσεων της κυβέρνησης και του Πρωθυπουργού, παρά ως αυτόνομο ελεγκτικό όργανο. Ο πρωθυπουργικός συγκεντρωτισμός δικαιολογείται λέγοντας ότι εξασφαλίζει πολιτική σταθερότητα, γρήγορη λήψη αποφάσεων και αποφυγή αδιεξόδων ή κυβερνητικής παράλυσης.
Έτσι αθόρυβα περάσαμε σε μια άτυπη μοναρχία που εξοβέλισε την αντιπολίτευση, υποβάθμισε τα θεσμικά αντίβαρα και υπερσυγκέντρωσε την εξουσία εξουσιών χωρίς ουσιαστική λογοδοσία.
