ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΕΝΟΧΗ ΤΗΣ ΑΔΡΑΝΕΙΑΣ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ

Σε περιόδους βαθιάς κοινωνικής και υπαρξιακής κρίσης, η ανθρωπότητα τείνει να επαναλαμβάνει το ίδιο ιστορικό λάθος: την αναζήτηση «σωτήρων». Η τάση αυτή, ωστόσο, δεν αποτελεί απλώς μια αθώα ψευδαίσθηση ή το αποτέλεσμα πολιτικής εξαπάτησης. Είναι, στον πυρήνα της, δείγμα βαθιάς αδράνειας, νωθρότητας και βόλεψης. Ο σύγχρονος άνθρωπος, εθισμένος στην ευκολία, απαιτεί άκοπα και άμεσα αποτελέσματα, χωρίς ο ίδιος να χρειαστεί να «κουνήσει το δαχτυλάκι του».

Η παραδοσιακή κομματοκρατία δεν επιβάλλεται με τη βία, στηρίζεται πάνω στη ρητή ή άρρητη συνενοχή των ίδιων των πολιτών. Οι πολίτες δεν είναι απλά, αθώα θύματα μιας εξουσιαστικής ελίτ. Μεταθέτοντας την ευθύνη της ύπαρξης και του μέλλοντός τους σε χαρισματικές προσωπικότητες ή συγκεντρωτικές ηγεσίες, αγοράζουν το δικαίωμα να παραμείνουν παθητικοί θεατές.

Το παράδοξο είναι μαθηματικό και τραγικό: η κυρίαρχη ελίτ αποτελεί μόλις το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού. Το υπόλοιπο 99% παραμένει εγκλωβισμένο, όχι επειδή του λείπει η δύναμη, αλλά επειδή αδυνατεί να γεφυρώσει τους μικροεγωισμούς και τις τεχνητές ιδεολογικές του περιχαρακώσεις, ώστε να συμφωνήσει σε ένα κοινό πρόγραμμα. Η ιστορία, όμως, διδάσκει ότι κάθε μεγάλη αλλαγή ξεκινάει αναπόφευκτα από μια μικρή, συνειδητοποιημένη και δυναμική μειοψηφία. Η αδρανής μάζα δεν πρωτοστατεί ποτέ, ακολουθεί πάντα με καθυστέρηση, και μάλιστα μόνον εφόσον πειστεί ότι η νέα κατάσταση πραγμάτων τη συμφέρει.

Η αφύπνιση αυτής της δυναμικής μειοψηφίας είναι το πρώτο βήμα για τη δημιουργία ενός ευρέος Κινήματος Πολιτών, βασισμένου στις αρχές της αμεσοδημοκρατίας.

Η οικοδόμηση μιας εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης, που παρακάμπτει την παραδοσιακή, φθαρμένη κομματοκρατία, δεν είναι ουτοπία. Είναι ένα εγχείρημα ιστορικά δοκιμασμένο και απολύτως εφικτό, το οποίο στηρίζεται σε τρεις κεντρικούς πυλώνες:

•    Αποκέντρωση και Λαϊκές Συνελεύσεις: Η εξουσία επιστρέφει στη βάση. Μέσα από συνελεύσεις γειτονιών, κοινοτήτων ή δήμων, οι ίδιοι οι πολίτες συζητούν, συνδιαμορφώνουν και αποφασίζουν για τις τύχες τους. Το μοντέλο αυτό αναβιώνει τον ιστορικό Κοινοτισμό, όπου η λήψη αποφάσεων γίνεται από τα κάτω προς τα πάνω (bottom-up) μέσω ανακλητών εκπροσώπων, οι οποίοι λειτουργούν ως απλοί εκτελεστές της βούλησης του συνόλου και όχι ως αυτόνομοι εξουσιαστές.

•    Διαφάνεια και Οριζόντια Δομή: Ένα αυθεντικό κίνημα πολιτών λειτουργεί ως μια ανοιχτή πλατφόρμα, χωρίς αυστηρές κομματικές γραμμές ή δογματικές δεσμεύσεις. Επιτρέπει τη γόνιμη συνύπαρξη ανθρώπων με διαφορετικές αφετηρίες, οι οποίοι όμως συμφωνούν στο πιο βασικό: στον τρόπο λήψης των αποφάσεων. Ο κοινός παρονομαστής είναι η διαδικασία και το κοινό καλό, όχι η επιβολή μιας δογματικής αλήθειας.

•    Αξιοποίηση της Σύγχρονης Τεχνολογίας: Η ψηφιακή εποχή προσφέρει εργαλεία που διευκολύνουν την άμεση συμμετοχή. Πλατφόρμες ανοικτής διαβούλευσης και συστήματα ψηφιακών δημοψηφισμάτων επιτρέπουν πλέον τη συμμετοχή χιλιάδων πολιτών σε πραγματικό χρόνο και  μπορούν να δώσουν άμεση φωνή στη βάση για κρίσιμα εθνικά ή τοπικά ζητήματα.

2. Οι Πρακτικές Προκλήσεις

Κάθε ριζοσπαστική προσπάθεια για συλλογική αυτονομία έρχεται αντιμέτωπη με σοβαρά εμπόδια, τα οποία απαιτούν συνεχή επαγρύπνηση:

•    Η Αντίσταση του Κατεστημένου: Το υπάρχον πολιτικό και θεσμικό σύστημα είναι οχυρωμένο γύρω από την «αντιπροσωπευτική δημοκρατία» και τα κόμματα. Η θεσμοθέτηση εργαλείων άμεσης δημοκρατίας, όπως τα δεσμευτικά δημοψηφίσματα με πρωτοβουλία των πολιτών (στα πρότυπα της Ελβετίας), απαιτεί βαθιές συνταγματικές τομές, τις οποίες η εκάστοτε εξουσία αρνείται πεισματικά να παραχωρήσει.

•    Η Παγίδα της Κόπωσης και η Επιστροφή στην Αδράνεια: Η άμεση δημοκρατία απαιτεί χρόνο, ενέργεια και συνειδητή συμμετοχή. Εδώ ακριβώς ελλοχεύει ο μεγαλύτερος κίνδυνος: η φυσική ροπή των ανθρώπων προς την κόπωση και το βόλεμα. Όταν η πλειοψηφία αποστασιοποιείται, η εξουσία τείνει de facto να συγκεντρώνεται στα χέρια μιας μικρής, υπερ-ενεργούς ομάδας, γεγονός που αναπαράγει με μαθηματική ακρίβεια τη δομή και τις παθογένειες ενός παραδοσιακού κόμματος.

3. Σύγχρονα Παραδείγματα

Τα σπόρια της συμμετοχικής διακυβέρνησης έχουν ήδη φυτευτεί και παίρνουν διάφορες μορφές στον σύγχρονο κόσμο. Από τις αυθόρμητες λαϊκές συνελεύσεις των πλατειών (όπως το εμβληματικό κίνημα «Άμεση Δημοκρατία Τώρα!» του 2011 στην Ελλάδα), μέχρι τη συγκρότηση πιο οργανωμένων, ανεξάρτητων πολιτικών σχηματισμών. Αξιοσημείωτο είναι το παράδειγμα της Κύπρου, όπου ένα κίνημα με αποκλειστικό άξονα και ιδεολογία την Άμεση Δημοκρατία κατάφερε να σπάσει το κατεστημένο και να εξασφαλίσει την είσοδό του στη Βουλή των Αντιπροσώπων, αποδεικνύοντας ότι η κοινωνία –έστω και με αργά βήματα– αρχίζει να αναζητά ένα νέο μοντέλο εκπροσώπησης.

Για να ξεφύγει η κοινωνία μας από τα δεσμά της κομματοκρατίας, πρέπει πρώτα να σπάσει τη γεροντική νωθρότητα και τη συνενοχή της. Η ελευθερία και η ευημερία δεν είναι καταναλωτικά αγαθά που παραγγέλνονται και παραδίδονται κατ’ οίκον από κάποιον πολιτικό «μεσσία». Κερδίζονται καθημερινά, με κόπο, μέσα από την αποκέντρωση της εξουσίας, την υπέρβαση του ατομικού εγωισμού και την ενεργό συμμετοχή.

Οι καρποί ενός τέτοιου εγχειρήματος δεν θα έρθουν άμεσα. Όμως, αν αυτή η νέα αντίληψη ριζώσει γερά στον κοινωνικό ιστό, θα παίξει έναν καθοριστικό, μόνιμο και βαθύ ρόλο στην πολιτική και κοινωνική αναδιοργάνωση, μακριά από εφήμερα πυροτεχνήματα. Το 99% έχει τη δύναμη, αλλά η ιστορία θα γραφτεί από τη ζωντανή, συνειδητοποιημένη μειοψηφία που θα ποτίσει τις ρίζες αυτού του νέου οικοδομήματος.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΑΥΓΟΥΣΤΑΤΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΗΣ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΑΚΤΙΒΙΣΤΗΣ