Ο Φουκό αναφέρεται στο Πανοπτικόν ως μέθοδο επιτήρησης που εισηγήθηκε το 1785 ο Αγγλος φιλόσοφος Τζέρεμι Μπένθαμ (1748-1832). Πενήντα χρόνια από την έκδοση του εμβληματικού έργου του «Επιτήρηση και τιμωρία: η γέννηση της φυλακής» (αρχική έκδοση Γκαλιμάρ, 1975· στα ελληνικά εκδόσεις Ράππα/Κέδρος 1989, Πλέθρον 2011), ο ο Φουκό αφορμάται από τις συνθήκες καραντίνας λόγω επιδημιών του 17ου αιώνα και εξετάζει τις πρακτικές κοινωνικού ελέγχου και σωφρονισμού που εφαρμόστηκαν τότε. Παραβίαση της καραντίνας ισοδυναμούσε με θάνατο, είτε εξαιτίας της θανατηφόρου μόλυνσης είτε ως ποινική τιμωρία.
Τακτικές επιτήρησης και εξουσίας τις βιώσαμε στην πρόσφατη καραντίνα 2020-2022. Περιοριστικά μέτρα χωρίς λογική και αποτέλεσμα (οι ανθρώπινες απώλειες ήταν δυσανάλογα υψηλές) που στόχευαν στην εμπέδωση αισθημάτων φόβου, στενής παρακολούθησης και της συνακόλουθης καταστολής ως μιας νέας «κανονικότητας». Τα αποτελέσματα του βαθιού κοινωνικού τραύματος που δημιουργήθηκε είναι πλέον εμφανέστατα, αποτυπώνονται στην άνευ προηγουμένου κοινωνική απορρύθμιση: αύξηση της βίας ακόμα και στις νεαρές ηλικίες, διαφθορά, στρέβλωση.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η δωρεάν διαφήμιση που προσφέρει εσχάτως υπουργός της κυβέρνησης για τα ειδικής κατασκευής γυαλιά που φέρουν κάμερα και μικρόφωνο, ώστε να καταγράφουν ό,τι βλέπει και ακούει αυτός που τα φορά.
Πέρα από έμμεση ομολογία του φόβου της κυβέρνησης για το γεγονός ότι η έντονη λαϊκή δυσαρέσκεια μετατρέπεται ολοένα και συχνότερα σε λαϊκή οργή έναντι κυβερνητικών στελεχών, το ζήτημα έχει και μια φιλοσοφική διάσταση που μάλλον δεν φαντάστηκαν οι Μπένθαμ και Φουκό: στο σύγχρονο Πανοπτικόν η στενή επιτήρηση κάθε πτυχής του δημόσιου βίου συνεπικουρείται πλέον όχι μόνο από φύλακες και στατικές κάμερες, αλλά από φορητές/φορετές ηλεκτρονικές συσκευές που παρεμβάλλονται ανάμεσα στα μάτια μας και τον κόσμο.
Το κράτος δικαίου είναι ξεκάθαρα κράτος αστυνόμευσης και καταστολής. Ο ψηφιακός κόσμος και η τεχνολογία λειτουργούν σήμερα σαν ένα αόρατο σύστημα συνεχούς επιτήρησης.
Τα κινητά τηλέφωνα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η τεχνητή νοημοσύνη συλλέγουν συνεχώς προσωπικά μας δεδομένα, καταγράφοντας κάθε μας κίνηση και προτίμηση. Οι αλγόριθμοι και οι εταιρείες τεχνολογίας γνωρίζουν τις συνήθειες μας καλύτερα από πολλούς δικούς μας ανθρώπους, χωρίς εμείς να βλέπουμε ποιος ακριβώς μας παρακολουθεί, ποιος συλλέγει τα προσωπικά μας δεδομένα και πως σκέφτεται να τα αξιοποιήσει ερήμην μας
Αδάμ Αδαμόπουλος (Ph.D.)2, Καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης
